Litsirkulin úr litlæruni hjá Johannes Itten
Eg havi lánt sirkulin frá Idu Mariu, sum hevur gjørt hann. Hennara heimasíða er sera áhugaverd, um tú hevur áhuga í litlæru. http://www.idamarie.dk/idamarie/Farvelaere/kompendium.htm
Plantuliting
Um tú ætlar tær at lita, er tað umráðandi at vita at tað eru tríggir grundlitir. Út frá grundlitunum kanst tú blanda allar litir. Grundlitirnir eru reytt, blátt og gult.
Blandar tú allar tríggja grundlitirnir fært tú grábrúnar litir. Um tú blandar somu nøgd av øllum trimum grundlitunum fært tú svart. Umráðandi er at teir grundlitirnir tú brúkar eru reinir. Tað er trupult at skaffa heilt reinar litir, serliga um tú brúkar bíligar litir, royn teg fram.
Amboðini tú skalt brúka eru
Gulan lit: úr flest øllum plantum.
Grønan lit: lita fyrst gult og síðani eftirviðgerð við kemiskum evnum ella lita aftur í indigo.
Reyðan lit: úr Kraprót og Cochenillu. Krap gevur reyðgulan og cocenilla reyðbláan lit.
Bláan lit: úr Indigo.
Flest allar grønar plantur geva gulan lit, og í flestu førum verður beisa í alúni, áðrenn litað verður. Tú skalt rokna við fýra ferðum so nógvari vekt av plantum sum tógvi, og gevur tað sterkan lit.
At gera klárt at fara undir liting
Tað fyrsta tú skalt gera klárt, er tógvi. Tógvi skal vera í hespum. Tú mást ansa eftir, at hespurnar eru leysar, annars gert tógvi ójavnt.
Loys báðar endarnar á tógnum, og krossa teir leyst um hespuna. Bind knút á. Ansa væl eftir, at endarnir eru krossaðir um hespuna, annars fer hespan sundur. Síðani bindur tú tríggjar endar leyst um hespuna. Nú fløkist hespan ikki, og er løtt at sláa út aftur.
Set øll amboðini tú skalt brúka fram, áðrenn tú fert undir litingina. Verð hjá grýtuni, tí løgurin skal ongantíð kóka, tá tøvist tógvi.
Amboðini tú skalt brúka eru:
Tógv og endar at binda við
Vekt at viga tógvi á
Seðlar at hanga á hespurnar, so tú veit hvat hespan er viðgjørd við
Penn sum tolir vatn
Sápuspønir ella grønsápu
Stóra grýtu, gomul gass vaskigrýta er sera væl egnað
Termometur - skal kunna klára upp til 100°C
Litingarpulvur (um tú litar við kemiskar liting)
Plantur
Alún ella annað at beisa við
Edik
Olivenolju
3. dub. salmiakspiritus
Íløt í fleiri støddum
Teskeið ella vekt ið kann viga niður í 1 gr.
Sílu, gott at hava fleiri støddir
Sleiv ella pinn at venda tógnum við og at røra í grýtuni
Eina spann ella balju, so stór at tógvi kann liggja rúmsátt í
Pappír og blýant, tað kann vera hent, at skriva upp hvat tú gerst, serliga um tú vilt lita sama lit aftur seinri.
Gummihandskar
Vaska tógvi
Áðrenn tú fert undir at lita, skal tógvi vaskast væl. Ull skal hondvaskast, og tolir eins nógvan hita sum hondin, t.v.s. einar 40°C
Vaska soleiðis
Vaska við sápuspønum ella vanligum hársjampo. Ullin tolir somu viðferð sum okkara hár, brúka sápu sum ikki hevur sulfo í. Sulfo tekur lanolinið (feitti) úr ullini.
Loys sápuna upp, í heitum vatni, køl síðani við køldum vatni. Tá ið hondin tolir vatnið, er í lagið. Brúka ikki ov nógva sápu, ull tolir betur, at verða vaska tvær reisir í mildari sápu, enn eitt vask í nógvari sápu.
Legg tógvi niður í sápulútin, vend tí nakrar ferðir, ella rør varliga í. Tað ræður um ikki at hava tógvi ov leingi í sápulútinum.
Skola tógvi fleiri ferðir, fyrst í sama hita sum sápulúturin, síðani kaldari og kaldari. Tá ið tógvi er reint, hong hespurnar upp at vatnrenna, ikki vinda tað, tú kanst trýsta nakað av vætuni úr.
Nú er tógvi klárt at lita. Áðrenn tú fert undir sjálva litingina, má tógvi beisast, tó er okkurt undantak.
Nakrar plantur ið geva lit frá sær.
Plantunøvnini eru alfabetisk á føroyskum, aftanfyri standa nøvnini á latíni, tó mangla nøkur enn. Eisini mangla aðrar plantur, sum geva lit frá sær.
Beinbrotskattarklógv Narthecium ossifragum
Blá Kollur Succisa pratensis
Bløð av ymiskum runnum
Børkuvísu rót Potentilla erecta
Hagasólja Taraxacum vulgare
Hálshvít Baldursbrá Matricaria maritima
Heiðalyngur Calluna vulgaris
Hømilia Rumex
Klokkulyngur Erica cinerea
Litingar Javni (at beisa við) Lycopodium alpinum
Litingarsortugras Geranium sylvaticum
Lítil Bjølluvísa Equsietum variegatum
Loðið Húgvublað Tussilago farfara
Mjaðarurt Filipendula ulmaria
Nota Urtica dioica
Reinfann Chrysanthemum vulgare
Oksaeyga Chysantemum segetum
Seyðasmæra Trifolium repens
Skvalderkál Aegopodium podagraria
Steinamosi Parmamelis saxtilis
Sýra Rumex acetosa
Villikervil Anthriskus sylvestris
At gera klárt at fara undir liting
Ger fyrst tógvi klárt. Tað skal vera í hespum. Tú mást ansa eftir, at hespurnar eru leysar, annars gert tógvi ójavnt.
Loys báðar endarnar á tógnum, og krossa teir leyst um hespuna. Bind knút á. Ansa væl eftir, at endarnir eru krossaðir um hespuna, annars fer hon sundur. Síðani bindur tú tríggjar endar leyst um. Nú fløkist ikki, hespan er løtt at sláa út.
Set øll amboðini tú skalt brúka fram, áðrenn tú fert undir litingina. Verð hjá grýtuni, løgurin skal hitast til hann er beint undir kóking, ella umleið 90˚
Amboðini tú skalt brúka eru
Tógv og endar at binda við
Plantur
Alún ella annað at beisa við
Vekt, at viga tógvi á
Seðlar at hanga á hespurnar, so tú veit hvat hespan er litað og viðgjørd við
Penn sum tolir vatn
Sápuspønir, sjampo ella aðra milda sápu.
Stóra grýtu, gomul gass vaskigrýta er sera væl egnað
Termometur - skal kunna klára upp til 100°C
Litingarpulvur (um tú litar við kemiskari liting)
Edik
Lítið ílat
Teskeið ella vekt ið kann viga niður í 1 gr.
Sílu, gott at hava fleiri støddir
Sleiv ella pinn at venda við og at røra í grýtuni
Eina spann ella balju, so stór at tógvi kann liggja rúmsátt í
Pappír og blýant. Skriva hvat tú gerst, serliga um tú vilt lita sama lit aftur seinri.
Gummihandskar
Beising og eftirviðgerð
Fyri at tógvi skal taka ímóti liti, skal tað fyrst beisast, síðani litast. Undantikið er tó steinamosi. Tað finnast ymisk evni at beisa við. Alún er vanligt sera gott at byrja við. Alún = (Kalium Aluminiumsucat, kal (so%) 2+12H20)
Eisini ber til, fyrst at beisa og lita tógvi, síðani eftirviðgerað tað í ymiskum evnum fyri at fáa annan lit.
Beisingarháttur
Upploys alúnið í heitum vatni, set eina grýtu útá við so nógvum vatni í, at tógvi er undir og liggur rúmsátt. Stoyt alúnupploysingin í grýtuna. Tógvi skal vera gjøgnumbloytt, áðrenn tað verður lagt í grýtuna.
Nú skal løgurin við tógvi og alúni smákóka í ein tímans tíð. Ver varin, ullin tolir ikki brádligan hita ella kulda. Tað skal helst ganga ein tími frá 40°C til 90°, síðani kóka ein tíma.
Nú er tógvi klárt at lita. Tú kanst beisa og turka tógvi, tá kanst tú brúka tað seinri. Minst til at hanga ein lepa á, so tú veit hvussu og í hvørjum tú hevur beisa tógvi.
Nøkur onnur beisievni
Vínsteinur (Kalium hydrogentartrat (KHC4H4o6) )
Vínsteinur er plantusalt, ið verur framleiddur saman við vínframleislu, harav navnið. Tað er hvítt pulvur. Vit nýta vínstein til beisini av tógvi, ið skal litast reytt. Kann eisini nýtast saman við alúni. Vínsteinur ger litin javnari.
Krom (Kaliumdikromat K2Cr201)
Krom er appilsingult pulvur, framleitt av kromjarnsteini. Krom ger litin dimmari og tógvi mjúkari. Kann nýtast bæði sum beising og eftirviðgerð. Krombeisa tógv tolir ikki dagslýsi, fyrr enn tað er litað. Undir beising skal tógvi vendast oftani og lok skal vera á grýtuni. Um tú beisar við kromi og ikki skalt lita beinan vegin, skal tógvi torna í myrkri og goymast innpakkað. Tú skalt hava loyvi frá Arbeiðseftirlitinum, fyri at keypa krom. Krom er eitrandi.
Tinsalt (Stannaklorid (SnC1 2 2H 2 O)
Tinsalt er eitt lívrunnið salt, tað er grovt litleyst pulvur. Kann nýtast til beising saman við alúni, serliga til gular litir. Tinsalt skal bert nýtast í heilt smáum nøgdum 1 - 2% av tógvmongdini. Ver varin, um tú nýtir tinsalt, tað skaðar aluminium, eins og ov stór nøgd skaðar tógvi. Tinsalt skal goymast turt, tað dregur vætu at sær. Tinsalt er eitrandi.
Oxalsyra (C2H204, 2H20)
Oxalsýra er eitt lívrunnið evni. Verður kemiskt framleitt. Oxalsýra er litleys krystalsalt, ið verður nýtt sum beisievni saman við alúnið til reyðar litir og til eftirviðgerð.
Koparvitriol (CuS04 5H20)
Er eitt miniralsalt. Kopar nýta vit til eftirviðgerð og sum beisievni saman við alúni, til gular litir. Kopar ger litin haldbarari. Kopar er eitrandi.
Jarnvitriol (Ferrosulfat FeS04, 7h20)
Jarnvitriol er eitt grønligt krystall, náttursalt, ið lættliga upploysist. Veður oftani nýtt til eftirviðgerð av litum við nógvari garvsýru í. Saman við galæble fáast gráir og svartir tónar. (tað er trupult at fáa fatur á galæble). Ver varin, um tær nýtist hetta evni, tað kann lættliga oyðileggja ulltægrarnar, og harvið tógvi. Nýt hægst 10% jarnvitriol av garnmongdini og lat tað ongantíð liggja longri enn 15 minuttir í. Tógvi skal skolast væl, áðrenn tað verður vaskað. Jarnvitriol skal goymast turt. Jarnvitriol er eitrandi.
Galæble
Er garvsýruríkt pulvur, verður útvunnið úr sjúkligum vøkstri á eikitrøum. Verður nýtt til eftirviðgerð, at fáa dimmari lit. Kann skaða tógvi, so ver varin! Tað er trupult at skaffa galæble.
Potøska
Arbeiðsgongdin
1) set tógvi á blot eina nátt. Reinsa planturnar, og set tær at kóka í ein tíma, nýt kalt vatn. Set planturnar at kólna til dagin eftir. Síla vætuna frá plantunum, vætan skal brúkast at lita við.
2) upploys alúnið í heitum vatni, koyr síðani kalt vatn omaná og legg tógvi niður í. Hita løgin, við tógnum í, spakuliga upp á 90°, í ein tíma. Hita plantuløgin, legg tað beisaða tógvi niður í, kóka tað ein tíma. Nú skal løgurin kólna, hann kann standa til dagin eftir, men tógvi hevur betur av at verða tikið upp so skjótt sum gjørligt, men minst til, at ullin ikki tolir hita ella kulda "sjokk", tað skal kólna líðandi.
3) skola tógvi væl, og vaska tað í flógvum sápulúti. Skola sápuna úr, í seinasta skolivatni koyrir tú eitt sindur av ediki í.
Planturnar
Tá ið tú hevur heinta planturnar, skulu tær skolast. Steinamosi er serliga skitin. Um tú ikki ætlar at brúka planturnar beinanvegin, kanst tú goyma tær, tú kanst turkað tær, ella frysta tær. Um tú goymir planturnar leingi, kanst tú rokna við, at brúka nógv størri mongd, enn um tú brúkar tær beinanvegin.
Áðrenn tú kókar planturnar, skulu tær standa á bloti eitt samdøgur. Síðani kókast, fyri at útvinna litevni úr teimum. Sker tær sundur og kóka tær 1 tíma, tó skal lyngur kóka 3 - 4 tímar, í so nógvum vatnið sum tú skalt brúka til litingina. Sløkk undir grýtuni og lat løgin kólna niður í umleið 35 - 40°. síla planturnar frá. Nú er løgurin klárur at lita í.
Liting
Legg tað beisaða tógvi niður í plantuløgin. Tógvi skal verða vátt, áðrenn tú leggur tað í løgin. Hita løgni við tógvinum spakuliga upp til 90° og kóka 1 tíma. Køl løgin við tógnum í, tógvi kann liggja í litingini eitt samdøgur, men tá má alt tógvi verða undir alla tíðina, um ikki gerst liturin ójavnur.
Skola tógvi væl, vaska tað í mildari sápu. Skol,a sápuna úr og í seinasta skolivatni koyrir tú eitt sindur av ediki í. Til allar seinast, kanst tú dippa tógvi í ein løg við olivenolju í (2. sp.skeiðir til 10 l. av vatni), hetta er ikki neyðugt, oljan ger tógvi mjúkari. Kroyst varliga um hespuna, hong til terra. Best er at hongja í skugga, sólin kann bleikja litin.
At lita við Steinamosa (Parmamelis saxtilis)
Steinamosi veksur, sum navnið sigur á steinum. Hann er gráhvítur á liti, heldur turrur. Steinamosi veksur ógvuliga seint, so ver varin um tú skavar hann. Skava ongantíð meira enn hægst neyðugt, lat altíð nóg nógvan mosa sita eftir á steinunum, so hann kann vaksa aftur.
Í Føroyum eru vit heppin at vit hava steinamosa. Í Vendsyssel (í Jútlandi) vaks steinamosi fyri góðum 100 árum síðani, har bleiv so nógv skava, at hann hvarv..
Um tú ikki skalt brúka mosan beinanvegin, tú hevur skava hann, kanst tú goyma hann á turrum stað. Set mosan á blot í køldum vatnið, dagin fyri tú skalt brúka hann. Tað er ikki neyðugt at beisa tógvi, ið skal litast við steinamosa, tí mosin hevur beisu í sær.